BADEM HAKKINDA
BADEM
-Ülkemizin önemli meyve türlerinden birisidir.Özellikle 2-3. sınıf arazilerde yetiştirilebilme şansı veren bir türdür.
Kireçli topraklarda yetişebilme özelliği,
-Kısa zamanda verime yatması,
-Meyvesinin Pazar değerinin iyi olması,
-Çağla badem olarak piyasaya çıkabilmesi,
Susuzluğa dayanımının iyi olması,
-Geç çiçek açan çeşitlerle oluşturulacak plantasyonlarda karlılık sağlayacaktır.
Niçin badem !...
*Diğer meyve türlerinin yetişemediği taşlı, çakıllı, toprak şartlarında yetişebilir.
*Erken meyveye yatar.
*Pazarda hiçbir meyvenin olmadığı dönemde çağla badem olarak pazara çıkar.
*Uzun ömürlüdür.
*Aşırı soğuk ve nemli bölgeler haricinde her yerde yetişir.
*Meyvesinin pazar değeri iyidir.
*Kireçli ve su imkanı olmayan yerlerde yetişebilir.
*Ağaçlandırma çalışmalarında tercih edilebilir.
*Uygun ekolojisinde geç çiçeklenen çeşitlerle bahçe kurulduğunda üreticinin gelirini yükseltir.
MORFOLOJİK ÖZELLİKLER
Bir badem ağacının şeklini dallanma açısı, büyüme kuvveti ve apikal dominans durumu ortaya koyar (1). Badem ağaçları genel olarak 6-8 metreye kadar boylanırlar. Ortalama 50 yıl civarında yaşarlar.
Kök
Badem kazık kök yapan bir meyve türüdür. Köklerin çoğunluğunun 15-80 cm derinlikte yayıldığı saptanmıştır.
Çiçek
Badem çiçek tomurcukları ağaçların farklı yaştaki dalları ile bunların üzerindeki 2-13 cm uzunluğundaki buket dalcıklarında oluşur. Bazı çeşitlerde ise çiçek tomurcuğu çoğu dallar üzerinde lateral olarak meydana gelir. Normal bir badem çiçeğinde 5 taç, 5 çanak yaprak, 1 dişi organ, 20-40 arasında erkek organbulunur. Çanak yapraklar 5 parçalıdır.
POMOLOJİK GRUPLANDIRMA
Badem çeşitleri kabuk sertliklerine göre el bademi, diş bademi, sert badem ve taş bademi olarak gruplandırılmaktadır.
El bademleri : Bu gruba giren çeşitlerde kabuk el ile kolayca kırılabilmektedir. Bunlarda randıman oldukça yüksektir. El bademlerinin muhafazası (ince kabuktan dolayı ) uzun süreli olamamaktadır.
Diş bademleri: Bu grupta yer alan bademler diş ile kolayca, el ile zor kırılırlar. Muhafazaları el bademlerine göre daha kolaydır. İç randımanları yüksektir.
Sert bademler: Çekiçle kolay, diş ile zor kırılırlar. Bu gruba giren çeşitlerin randımanı
Taş bademler : Bu gruba giren bademlerde kabuk ancak çekiçle kırılabilmektedir
Yine tat durumlarına göre tatlı ve acı badem olarak gruplandırılmaktadır..
Acı bademler, siyanidrik asit içermekte olup insan sağlığı için tehlikelidir.
Acı bademler genellikle kozmetik sanayi ve anaçlık materyal olarak kullanılmaktadır.
YETİŞTİRİCİ AÇISINDAN İYİ BİR BADEM ÇEŞİDİNDE BULUNMASI GEREKEN NİTELİKLER ŞU ŞEKİLDE ÖZETLENEBİLİR.
*Ağacın gelişmesi kuvvetli olmalıdır.
*Ağaçlar bol miktarda çiçek açmalıdır.Çiçeklenme bölgenin iklim koşulları ile uyumlu olmalıdır.Diğer çeşitlerle döllenebilmelidir.
*Bol ve kararlı ürün vermelidir.Meyveler aynı zamanda olgunlaşmalıdır.
*Kolay hasat edilebilmeli ancak rüzgar etkisiyle kolayca dökülmemelidir.
*Yeşil kabuğun kavlaması kolay olmalıdır.İkiz badem oranı düşük olmalıdır.
*İç randımanı yüksek iç badem kalitesi yüksek olmalıdır.
*Çeşitli hastalık ve zararlılara dayanımı iyi olmalıdır.
BADEMİN DÖLLENME BİYOLOJİSİ
Meyve türleri içinde en erken badem çiçek açar. Erken çiçeklenme bu türün en önemli özelliği olarak kabul edilmektedir . Bununla beraber çiçeklenme zamanı bölgelere ve çeşitlere göre farklılık göstermektedir. Tuono gibi kendine verimli çeşitlerin varlığına rağmen genel olarak badem’ de uyuşmazlık vardır. Bu durum meyve tutumu için yabancı tozlanmayı gerektirir. Badem plantasyonlarının kurulmasında aynı zamanda çiçek açan çeşitlerin ve karşılıklı olarak birbirini dölleyen çeşitlerin dikilmesi zorunludur.
BADEM YETİŞTİRİCİLİĞİNİ SINIRLAYAN FAKTÖRLER
Badem yetiştiriciliğinde sıcaklık önemlidir. Her ne kadar 1000 m. yüksekliğe kadar yetiştiricilik mümkün ise de düşük kış soğuklarında tomurcuklarda ve dallarda zararlanmalara rastlanmaktadır. Düşük kış sıcaklıklarında gövde ve kalın dallarda zararlanma -23 dereceden sonra başlamaktadır. Yine diğer önemli bir faktör düşük yaz sıcaklıklarıdır. Düşük yaz sıcaklıklarında meyve gelişimi ve meyve kalitesi olumsuz olarak etkilenmektedir
İKLİM VE TOPRAK
İKLİM
-Meyvelerin olgunlaşabilmesi için yazın oldukça yüksek bir sıcaklığa gereksinim vardır.
-Badem bu yüzden Anadolu’nun yüksek yerlerinde yetiştirilememektedir.
- Karadeniz bölgesinin serin ve nispî nemi yüksek kesimlerinde badem için uygun değildir.
-Bademin gövde ve dalları oldukça düşük sıcaklık değerlerine dayanabilmektedir.
-Badem kış dinlenme ihtiyacı az olan bir meyve türüdür.
-Çeşitlere göre 420-940 saatlik bir sürenin gerekli olduğu yapılan araştırmalarda ortaya çıkmıştır .
-Bademin sıcaklık yönünden en kritik devresi ağaçların çiçekte bulunduğu veya bunu
izleyen körpe çağla devresidir. -Çiçeklenme devresi başında çiçekler –3 oC hatta –4 oC derecelere kadar dayanabilirken bu çağla döneminde 1.5 oC’de zararlanırlar. -Körpe çağla devresinde ise –1.0 ile 0.5oC’de zarar görürler.
- Badem üretimini etkileyen en önemli faktör, o bölgenin ilkbahar donları yönünden durumudur.
-Bu yüzden üretici ülkeler geç çiçek açan tiplerin seçimine büyük önem vermektedirler.
Ülkemizde üreticilerin bademe güvenilir bir ürün olarak bakamayışının ana nedeni don tehlikesidir.
Badem yetiştiriciliği için kısmen de olsa bu sorunu aşmanın yolu oldukça geç çiçeklenen çeşitlerle yetiştiricilik yapmaktır. Geç çiçeklenen tiplerin yetiştirilmesi yoluyla yetiştiricilik ilkbahar donlarından korunma olanağı
TOPRAK
- Badem süzek, derin alüviyal topraklarda iyi sonuç verir. Böyle yerlerde kökler 3-3.5
metreye kadar gidebilirler. -Ancak su ve besin maddelerinin büyük bir kısmını 1.2-2 metrelik alandan sağlayabilmektedir. Kurağa dayanan bir meyve türü olması nedeniyle taşlı ve çakıllı yerlerde yetişebilme olanağı vardır. Yani badem toprak istekleri yönünden seçici bir bitki değildir. Kireçli topraklara dayanımı son derecede iyidir. Badem için en tehlikeli toprak ise ağır killi ve nem tutan topraklardır. Bu tip topraklarda bademe anaç olarak Marianna 2624 erik anacı kullanıldığı zaman sorunu giderebilme şansı mevcuttur.
BADEM DE KULLANILAN ANAÇLAR
Badem (Tohum) Çöğürü
-Badem fidanı üretimi için badem tohumlarından elde edilen çöğürler anaç olarak geniş ölçüde kullanılmaktadır.
-Drenaj sorunu olmayan topraklarda bu anaçlar yayğın olarak kullanılmaktadır.
-Badem anacı üzerine aşılı fidanlarla bahçe kurulduğunda bahçede fidan kaybı diğer anaçlara göre daha yüksek olmaktadır (Çıplak Köklü Fidanlarda)
-Badem anaçları, nematotlardan kök çürüklüğü, gal, ur, kök funguslarından etkilenmektedirler. Bu özelliklerde badem anacının hassas özellikleridir. Capnodis’e dayanıklıdır.
Badem anaçları kurak topraklarda tercih edilmektedir.
-Kireçli topraklara aşırı dayanıklı olmalarına rağmen, drenajı olmayan ağır topraklara dayanımı iyi değildir.
-Kazık kök yapma eğilimindedir. Saçak kök oluşturma eğilimi azdır.
-Ancak yapılan çalışmalarda kök ucundan yapılan kesimle kazık kök hakimiyeti kırılıp saçak kök verme durumu tespit edilmiştir.
-Yine tüplü badem fidanı üretimi ile hem sağlıklı saçak kök eldesi hemde arazide fidan kaybını azaltacak bir metoda da başvurulabilir.
Kullanılan diğer Anaçlar
Erik
Şeftali
Nemaguard, Kaysı
Hibrit Anaçlar (GF 677, Adafuel, GN, Hassen Serisi;)
BADEM BAHÇELERİNİN KURULMASI
-Badem bahçelerinin kurulacağı yer önce pullukla derin olarak sürülür,
-Toprak ikileme işleminden sonra dikim için işaretleme ve dikim gerçekleştirilir.
-Badem için genellikle kare veya altıgen dikim sistemleri tavsiye edilir.
-Eğer tesis yapılacak yer meyilli bir alan ise meyile göre kontur dikim yapılma zorunluluğu vardır.
-Badem çabuk gelişen bir meyve türü olduğundan ağaçların tam büyüklüklerini alması uzun yıllar sürmez.
-Özellikle kuvvetli ve derin topraklarda 8-10 yaşlı ağaçlar normal boyunu alırlar.
-Badem kuvvetli kök sistemi geliştiren bir meyve türü olduğundan yağışı az olan yerlerde dikim aralıkları geniş bırakılmalıdır.
-Ülkemizde yaygın olarak kullanılan dikim mesafesi 6m x6m, 7m x 7m'dir..
Toprak Hazırlığı
Kapama Badem bahçesi kurulacak alanın Ripel (Patlatma) işlemi tamamlandıktan sonra yüzeye çıkan taşların kepçe veya 4 çeker traktörle kenara atılması sağlanmalıdır.Riper işleminin yerlerine fidan gelecek şekilde işaretlemeye özen gösterilmelidir. Patlatma işlemi 3 veya 5 li ripelle yapılmalıdır. Bir dozer günde 20-30 dekar/gün birleme işlemi gerçekleştirir..Yapılacak patlatma işleminde arazinin her yüzeyine homojen yırtma sağlanmalıdır.Çıkan taş parçalarının temizlenmesi, arazi içinde parsel yollarının yapımıda çalıştırılacak dozere ait olmalıdır.Arazi homojinetesi bozulan yerlerde taraklama yapılamalıdır.
İhata (Çevre Teli)
Kapama Badem bahçesi olarak kullanılacak arazinin toplam çevresi ölçülmelidir. İhata özellikle dikim sonrası arazinin muhafazası açısından önem taşımaktadır. Bu işlem hem AGM nin isteği hemde dikim esnasında kullanılacak çeşitlerin çevre tehtidine karşı bir önlemidir. İhata da yapı malzemesi olarak beton direk kafes tek örgü kullanılabileceği gibi boru (Profil) ve odun direk ( Kestane ) de kullanılabilir. Ancak uzun ömürlü olması ve insan tacizlerinede imkan vermemesi açısından beton direk tercihi yapılabilir. Kafes telin yanı sıra dikenli tel de kullanılabilir.
FİDAN TEMİNİ VE TERCİHİ
Kapama Badem Bahçesine Dikilecek Çeşitler; Tarım ve Köyişleri Bakanlığıncada destekleme kapsamında olan, verimli, geç çiçeklenen popüler çeşitlerden kullanılabilir. Dikim esnasında kullanılacak çeşitlerin fidanları tüplü, 1. kalite, double ve sağlıklı, sertifikalı çeşitlerin fidanları olmasına özen gösterilmelidir. Fidan alımında mutlaka kök sağlığı kontrolü, ve göz kontrolü yapılmalıdır. Mutlaka fidancı ile teknik bir sözleşme yapımı sağlanmalıdır. Dikim Aralık Mesafesi; 6m. X 6m. veya 7m. X 7m. aralık mesafesi ile tesis edilmelidir. Yani dekar başına 27 adet/da. veya 21 ad./da metodu sağlanmalıdır. Ancak özel ağaçlandırma çalışmalarında arazi eğimli olacağında 6m. X 6m. tercihi yapılmalıdır.. Gelen fidanlar üzerlerinde sertifika etiketi takılı ve ilçe tarım müdürlüğünün tutanağı tutulur tutulmaz dikim işlemine başlanmalıdır. İlçe tarım müdürlüğü öncelikle ÇKS üyeliği ile sertifika sayısına muteber edecektir.Bu nedenle alınan fidanların sertifika etiketleri üzerlerinde olmalıdır. Ayrıca form-19 (sertifika belgesi) ve fatura ilçe tarım müdürlüğü yetkililerine dikim sonrası teslim edilmelidir.
Fidan Dikim Yeri İşaretleme ve Fidan Çukuru Açma İşlemi
Fidan dikim dönemi olan Kasım sonu Nisan başına kadar olan süreçte arazide fidan yerlerinin işaretlenmesi ve fidan çukurlarının açılması sağlanmalıdır. Fidan çukurları 40 cm derinlik ve 40 cm. Genişliğinde olmalıdır. Fidan çukurları burgu ile açılabileceği gibi işgücü yardımıylada gerçekleştirilebilir. Bir işgücü günde takribi eğimli arazilerde 80-100 arasında çukur açımı gerçekleştirebilir. Fidan dikim yeri işaretlemesinde ip çekme yöntemi pratik olarak görülsede bile bel vermeme ve hizalarda sapma olmaması için Nivelman ile yer işaretlemesinin yapılması doğru olacaktır. Fidan yerlerinin işaretlenmesinde Nivelman yardımı alınmalıdır. Harita mühendisi tarafından fidanın dikileceği yerin işaretlenmesi Nivelman aleti tarafından sağlanırken işaret kazığı olarak kavak tercih edilmelidir..
Dikim-İşaret-Destek Çubuğu
Dikim zamanı olarak Aralık sonu-Nisan başı gerçekleştirilecek olan fidan dikiminde yerlerin işaretlenmesinde ve fidan dikildikten sonra destek çubuğu olarak yaklaşık 120-150 cm uzunluğunda 4x3 cm ebatlarında ucu sivri çıtalara ihtiyaç hasıl olacaktır. Gereksinim olan çıta miktarı fidan sayısı kadardır.
Dikim Gübresi Uygulaması
-Çiftlik Gübresi
Unutulamalıdırki arazimizin toprak analiz sonucuna göre gübreleme programı yapılamalıdır. Bilindiği üzere Bakanlığımız toprak analiz ücretini de desteklemektedir. Toplamda 20 dekara 1 analiz raporu yaptırıldığında 13 adet toprak analizi yaptırıldığında her bir numuneye 20 TL destek bakanlıkça sağlanmaktadır.
Dikim İşlemi -Can Suyu Verme İşlemi -Malçlama
Fidanların dikim işleminden sonra hemen cansuyu verilmesi, destek çubuğunun yerleştirilmesi, fidan çukurlarına gübre verilmesi, malçlama, çanak açma işleminin gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Fidan dikimi yapılırken tüplerden çıkartılan fidanlar toprakları dağıtılmadan hemen fidan çukuruna gömülmelidir. Aşı noktası toprak üzerinde kalacak şekilde dikim yapıldıktan sonra can suyu verilmelidir. Fidanların etrafına çanak yapılarak can suyunun fidanın etkili kök sisteminden uzaklaşması engellenmelidir. Dikimi yapılan fidanın etrafına 3-4 parmak kalınlığında buğday sapından malç işlemi uygulanmalıdır. Sap olarak uygulanacak malç materyali çanak içerisine bırakılmalıdır. Rüzgar vb. nedenlerden dolayı uçmaması için mutlaka malç materyalinin üzerine taş konularak sapın çanak bölgesinden uzaklaşması engellenmelidir. Malç sistemi sulama aralığını uzatacağı gibi özellikle yaz döneminde bitkilerin vegetatif gelişmelerinede olumlu yönde katkı verecektir.
Damlama Sulama Sisteminin Planlaması-Arazide Uygulanması
Sulama meyvecilikte olmazsa olmazlardandır. Bu nednele dikim öncesi mutlaka su kaynağı arayışı yapılmalıdır. Sulama sisteminin tesisi bahçe kurulmadan önce gerçekleştirilmelidir. Yapılacak fizibilite ile gerekirse projelendirip uygulamaya geçilmelidir. Su kaynağına erişildikten sonra toprak yüzeyinde çukur açılarak kuyudan çıkartılan su depolanmalıdır. Veya taşınabilir fiber vb. tankerler arazinin hakim noktalarına yerleştirilerek sulamadan faydalanılabilinir..Sulama suyunun da etüt edilmesi önemlidir.
VERİM DÖNEMİ
Bilindiği üzere Badem gençlik kısırlığı uzun olmayan bir tür türdür Ancak verimlive geç çiçeklendiği bilinen Texas, Nonpareil, Ferragnes, Ferraduel gibi çeşitlerle kurulacak bahçelerde ekonomik verime 5.6. yılda geçmek mümkündür. Yapılan çalışmalarda 6 yaşlı bahçelerde bu yabancı çeşitlerin verimleri ortalama ağaç başına 10-12 kg/kab. civarında olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle 6-7 . yılda ağaç başına verimlerimiz gittikçe artacağı gözlenecektir. Ekonomik verim ortalama 50 yıl olup badem yetiştiriciliğinde veriminin ana unsurlarından biriside tozlaşma döneminde ARI FAALİYETİDİR. 5 dekara bir kovan hesabı yapılmalıdır
ARA ZIRAATI
Ara ziraatı olarak özellikle son yıllarda önemli sektör haline gelen süs bitkileri yetiştiriciliği yapılabilecektir. Özellikle; Altuni mazi, Ardıç,Servi, limon servi,At Kestanesi,Ligustrum,Taflan gibi diş mekan bitkilerinin tohumları sıra aralarına ekilerek 4-5 yılda sökümü hedeflenmelidir.
Yine soğanlı bitkiler ile tıbbı aromatik bitkilerin yetiştiriciliği de yapılabilir.
BUDAMA
-Badem bahçeleri tesis edilirken dikkat edilmesi gereken hususlardan birisi de ağaçlara verilecek şekillerdir.
-Badem için en uygun terbiye sistemi ‘Değiştirilmiş doruk dallı’ (Modifiye lider) sistemdir.
-İlk 2-3 yıl terbiye sisteminin oluşturulması tamamlanmalıdır.
-İleriki yıllarda verim budaması büyük önem taşır. Bademde kalın dal kesiminden kaçınmak gerekmektedir. Ancak ağaç üzerindeki 0.5-3 cm kalınlığındaki dallardan çıkarma işlemi yapılmalıdır.
Yine gelişme döneminde bitkiler üzerindeki ince dallardan alınabilir.
-Buda kışın bitki üzerinden aşırı dal çıkarımının önüne geçer.
-Kalın dal çıkarılması gerekiyorsa mutlaka aşı macunu ile kesik yüzey kapatılmalıdır.
-Budama sonucunda oluşan artıklar mutlaka toplayıp uzaklaştırmalıdır.
-Şiddetli dal Kesimlerinde zamklanma meydana gelir. Bu nedenle kalın dal kesiminden kaçınmak gerekir.
Yabancı Ot Kontrolü
Sulama ve gübreleme olanaklarının artması sonucu meyve bahçelerinde yabancı ot problem olmaya başlamıştır.
Yabancı ot, bitkinin su ve besinine ortak olduğu gibi hasatı’da güçleştirmektedir.
Badem bahçelerinde rastlanılan yabancı otlar senelik, iki senelik ve çok yıllıktır.
Senelik yabancı otlar tohumları ile iki ve çok yıllık yabancı otlar kök parçaları, rizom ve stolonları ile çoğalırlar.
Genellikle yabancı otlar sulama, toprak işleme, rüzgar, hayvan otlatma ve yanmamış ahır gübresi kullanılması gibi yollarla taşınır.
Yabancı Ot ile Mücadelede;
A.Kültürel işlemler
Çapalama, biçme, sürme, yapılmalıdır. Çok yıllık yabancı otlarda ise birkaç kez toprağın işlenmesi gerekmektedir.
B.Kimyasal Mücadele
Tek yıllık yabancı otlara karşı ilaçlama çıkış öncesi ve ilkbaharda toprak nemli iken yapılmalıdır. Yabancı otlar çıktıktan sonra ise 4-6 yapraklı dönemde ilaçlama yapılmalıdır.Yeni tesis edilen badem bahçelerinde ilk 2-3 yıl yabancı ot kontrolü için ilaçlama yapılmamalıdır
HASAT
-Bademin hasat zamanı üretim bölgesinin iklim tipine ve çeşide göre değişmektedir. -Erken olgunlaşan çeşitler tercih edilmelidir. Çeşit seçiminde en önemli husus olgunlaşan meyvelerde dış kabuğun ayrılmasıdır.
-Ağaç üzerinde olgunluğa yaklaşan meyvelerde yeşil kabuk çatlar ve kısmen kuruyarak renk değişimine uğrar.
-Bu durum bademde hasat olgunluğunun belirtisidir. Sırıkla dalların sarsılması olgunlaşmış bulunan bademlerin ağaçtan dökülmesini sağlar.
-Hasat edilen meyvelerin nem miktarı yüksek olduğundan belli bir neme kadar kurutulup muhafaza altına alınmaları gerekmektedir. -Badem gibi yağ ihtiva eden meyvelerde mutlaka kurutmanın yapılması ve nemin % 6-7 civarına kadar indirilmesi istenir. Aksi halde meyvenin kurutulmadan konulması kısa zamanda meyvenin tat ve aroma yönünden bozulmasına neden olabileceği gibi aflatoksin oluşumu da başlayabilecektir.
-Bu nedenden dolayı mutlaka uygun neme kadar kurutma büyük önem arz etmektedir. Uygun şartlarda kurutulan ve muhafaza edilen bademler
9-12 aya kadar uygun ortamlarda saklanabilir.
HASTALIK VE ZARARLILAR
İç Kurdu
-Bademin kendine özgü zararlısı diğer bazı meyve türlerine göre daha azdır.
-Görülen en önemli zararlısı badem iç kurdu (Eurtoma emygdali end.) olup bu zararlı ile mücadele mümkündür.
-Badem iç kurdu ergini yumurtasını meyve üzerine bırakır.
-Larvalar meyve üzerinde zararlanmalara yol açarak meyvenin dökülmesine neden olurlar.
Hastalıklar
Kahverengi Çiçek Yanıklığı
Bu hastalık badem çeşitlerinden özellikle Nonpareil, Price, Carmel, Thompson çeşitlerinde görülebilmektedir.
Hastalık etmeni fungus olup, belirtisi çiçek açımından sonradır.
Stamen ve pistilde yanıklık ve dökülmeler görülebilmektedir.
Mücadelesi mümkün olup çiçek açımından sonra 2 kez fungusid uygulaması (Benomyl ) gerekmektedir.Yine Yaprak Yanıklığı, Bakteriyel Kanser, Verticillium, Phytophthora,, Kahverengi kök çürüklüğü gibi hastalıklar badem yetiştiriciliği yapılan alanlarda ortaya çıkabilecek hastalıklardır.
ÜYE GİRİŞİ
FİDAN
[139]
BADEM HAKKINDA
